Özgür Üniversite

GÜNCEL YAZILAR

YENİ SENDİKALAR KANUNUNDA DEĞİŞEN NE?1

Haydar Çetinbaş

Giriş
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı geçtiğimiz kasım ayında sendikalara 2821 sayılı Sendikalar Kanununu (SK) “tamamen” değiştirecek olan yeni Sendikalar Kanunu tasarısını gönderdi. Sendikalardan bu tasarıya ilişkin henüz bir açıklama gelmemekle birlikte2 bu konuya ilişkin çeşitli yerlerde eleştiri yazıları yazıldı.3

Bu çalışma da henüz yeni başlamış olan tartışmalara katkı amacıyla hazırlandı. Çalışma başlıca şu sorulara yanıt arayacak;: “Sendikalar Kanunu tasarısında 2821 sayılı SK’ya göre bir değişiklik var mı?” “Eğer varsa bu değişiklikler sendikalarda ne gibi sonuçlar doğurabilir?” ve “Bu değişimler Sendikaların sorunlarına çözüm olabilir mi?” Bu kapsamda öncelikle Türkiye’de Sendikaların ve diğer emek örgütlülüklerinin yasalarla olan ilişkileri incelenecek. Kısa bir tarih incelemesi yapılarak, yasal değişiklikler ve dönemin koşulları arasındaki ilişki sorgulanacak.

Çalışmanın ikinci aşamasında ise 2821 sayılı SK üzerinde ne gibi değişiklikler olduğuna dair (madde açıklamalarına girmeden) genel bir perspektif sunulacak. Burada yeni Sendikalar Kanunu tasarısının; beklentilerin aksine temel bir değişiklik değil 2821 sayılı SK temel alınarak ve onun üzerinde yapılan değişikliklerden ibaret olduğu açıklanmaya çalışılacak.

Sonraki bölümde ise SK Tasarısının değiştirilen maddeleri üzerinde ayrıntılı açıklamalar yapılacak. Burada amaçlanan ise en küçük bir değişikliği dahi atlamadan yasanın ruhunu anlamaya çalışmaktır. Madde açıklamaları tamamlandıktan sonra ise önemli bulunan kimi değişikliklerin (ve değişmeyen kimi maddelerin) sendikal harekete etkilerinin neler olabileceğine dair çeşitli yorumlar yapılarak başlangıçta sorulan sorulara yanıt bulunmaya çalışılacaktır.

Sonsöz yerine tasarıdan yola çıkılarak bir sendika ve sendikacı prototipi çıkarılmaya çalışılacak, yasanın sonuçlarına ilişkin öngörüler üzerinde durulacak ve bitirirken de işçi sınıfının oluşacak yeni duruma dair tavrının ne olması gerektiğine ilişkin beklentiler yer alacaktır.

Osmanlıdan günümüze işçi sınıfının örgütlenmesinin yasalarla olan ilişkisi :
Genel kabul Osmanlı’da ilk örgütlenme girişimlerinin 19.yüzyılın ikinci yarısında başladığı yönündedir.4 Ancak ilk doğrudan ( zira daha önce çıkarılmış olan 1845 tarihli Polis Nizamı, -ki sadece İstanbul için geçerlidir- ile sendika, grev ve benzeri örgütlü hareketlerin önlenmesine yönelik cezai yaptırım içeren dolaylı bir düzenleme de vardır, Fransız polis yasasının aynen çevirisi nedeniyle) yasal düzenleme daha sonraları 1908 grevleri sırasında yapılır. “Tatil-i Eşgal Cemiyetleri Hakkında Kanun-ı Muvakkat” adıyla Polonya kökenli,Fransız uyruklu Kont Leon Ostrorog tarafından hazırlanmış olan yasa (ki bu yasa 1892 tarihli “ İşçi ve İşveren Arasındaki Toplu Uyuşmazlıklar Konusunda İsteğe Bağlı Uzlaştırma ve Tahkim” başlıklı Fransız yasasını esas alır), 8 Ekim 1908’de yürürlüğe konmuş,5 daha sonrada Osmanlı parlamentosunda küçük değişikliklerle kabul edilmiş ve 9 Ağustos 1909’da “Tatili- Eşgal Kanunu” olarak yürürlüğe girmiştir. Yasa sadece hükümetten ruhsat ve imtiyaz alan ve “Kamuya yönelik hizmete yükümlü şirketleri” (“Umuma müteallik bir hizmet ile mükellef bulunan her nevi müessesat ile müstakdemîn ve amele”yi) kapsamakta ve bu işletmeler ile işlerde sendikalar yasaklanmaktadır (Burada mutlak bir sendika yasağı yok. Ama yasak kapsamındaki işçi oranı %90-95 civarında, geri kalanlara sendika kurma serbestliği var. Yani imtiyaz ve ruhsat almış işletmeler ile kamu işletmeleri dışındaki alanda bir örgütlenme özgürlüğü var). Grev yasaklanmamış, ancak greve gidebilmek için uzlaştırma sürecinden geçme zorunluluğu getirilmiş ve hükümete gerektiğinde askeri güç kullanma yetkisi tanınmıştır.

Cumhuriyetin kuruluşundan sonra çıkarılan 1924 Anayasası vatandaşlarının örgütlenme hakkını güvence altına almıştır. 1909 yılında çıkarılan cemiyetler kanunu yürürlükte bırakılarak örgütlenme düzenlenmek istenmiş ancak hemen ardından 1925 yılında çıkartılan “Takrir-i Sükun” Yasası bütün örgütlenmeleri yasaklamıştır.1936 sayılı İş Kanunuyla grev yasağı da yasal olarak düzenlenmiştir. (Bu yasada ayrıca işçi temsilciliklerine yer verilerek cemiyet, sendika vb. örgütlenme kadük kılınmak istenir.) Bu dönemde yine 1938 yılında Cemiyetler Kanununda yapılan bir değişiklikle sınıf esasına dayanan dernek kurma yasağı getirilmiştir.

Cumhuriyetin başlangıcından II.Dünya Savaşının sonuna kadar geçen dönemde yapılan bütün yasal düzenlemeler tamamıyla örgütlenmeleri yasaklamaya dönüktür. Ancak II. Dünya Savaşı sonrasında ortaya çıkan hava, işçi sınıfının örgütlenmesine ilişkin yeni yasal düzenleme yapma ihtiyacını da beraberinde getirir. Bu dönemde öncelikle sınıf esasına dayalı cemiyet kurma yasağını düzenleyen Cemiyetler Kanununun 9. maddesi yürürlükten kaldırılmış ve 1946 yılında yasağın kalkmasıyla birlikte çok sayıda sendika kurulmuştur. Ancak bu örgütlenmeler Tek Parti yönetimini rahatsız etmiş ve 16 Aralık 1946 tarihinde ilan edilen sıkıyönetimce yasaklanmıştır. Ardından işçi örgütlenmelerini kontrol altında tutabilmek amacıyla bir sendikalar kanunu hazırlanmış ve Meclise sevk edilmiştir. 20 Şubat 1947 yılında kabul edilen 5018 sayılı “İşçi ve İşveren Sendikaları ve Sendika Birlikleri Hakkında Kanun” bugünkü anlamıyla yapılan ilk yasal düzenlemedir.

1961 yılında kabul edilen Anayasa sendika ve grev hakkını anayasal güvence altına almış. Ancak Anayasaya uygun yasal düzenlemelerin yapılması iki yıllık gecikmeyle 24 Temmuz 1963 tarihinde yürürlüğe girmiştir. 274 sayılı Sendikalar Kanunu ve 275 sayılı Toplu İş Sözleşmesi, Grev ve Lokavt Kanunu (TİSGLK) 1961 Anayasasında tanınan haklardan daha geri bir düzenlemedir. Bu düzenlemelerin ardından sendikal örgütlenme hızlanmış ortaya daha mücadeleci sendikalar çıkmıştır. Türk-İş’in politikalarından rahatsızlık duyan sendikalar ayrılarak 1967 yılında DİSK’i kurmuşlar, bu da sendikal harekete dinamizm kazandırmıştır. DİSK’in kuruluşuyla birlikte sergilediği mücadele tarzı ve elde ettiği kazanımlar işçilerin DİSK’e bağlı sendikalara yönelmesine neden olmuş; bu durum Türk-İş dahil pek çok çevrede rahatsızlık yaratmıştır.

Bu amaçla 1970 yılında, hazırlığında Türk-İş’in ve CHP’lilerin de yer aldığı, 1317 sayılı yasa kabul (Bu yasayla amaçlanan DİSK’in önünü kesmekti) 11 Haziran 1970’te Mecliste Türkiye İşçi Partisi dışındaki partilerin mutabakatıyla kabul edilmiştir. Yasanın çıkması 15-16 Haziran olayları olarak bilinen büyük başkaldırıya neden olmuş. Sadece DİSK üyeleri değil, Türk-İş’e bağlı pek çok sendika üyesinin katılımıyla gerçekleşen protestolar sonunda Cumhuriyet Halk Partisi tavrını değiştirmiş, Türkiye İşçi Partisi yasayı Anayasa Mahkemesine götürmüş, Mahkeme yasayı iptal etmiş ve yasa bir daha Meclise gelmemiştir. Bu olay bu ülkenin tarihinde işçi sınıfının kendi gücünü kullanarak engellemeyi başardığı ilk yasadır.

1980 yılında gerçekleştirilen askeri darbe sonrası 274 sayılı SK ve 275 sayılı TİSGLK yeniden değiştirildi. 1983 yılında yürürlüğe giren 2821 sayılı SK ve 2822 sayılı TİSGLK’nın temel mantığını iki gerekçe oluşturuyordu. Birincisi 1980 öncesinde işçi sınıfının kazanımlarının yarattığı rahatsızlık ve buna tepki, ikincisi ise 12 eylül rejiminin yeni neo-liberal iktisat politikalarına uygun sınırlayıcı ve (genel) yasakçı karakteri. Bu dönemin yasal değişikliklerini en güzel özetleyen cümle ise TİSK Başkanı Halit NARİN’in “Artık gülme sırası bizde” sözüdür.

2821 ve 2822 sayılı Kanunlardaki yasaklamalar çeşitli kereler yapılan kısmi değişikliklerle kaldırılmaya çalışılsa da Kanunlar genel ruhunu koruyarak bugüne kadar geçerliliğini sürdürmüştür.

Yukarıda açıklananlar ışığında başlangıçtan günümüze işçi sınıfının öncü bir kesiminin tüm olumsuz koşullara rağmen inatla sürekli örgütlenme girişimlerinin olduğunu görüyoruz. Bu girişimlere devletin tepkisi ise başlangıçtan 1946 yılına kadar yasaklamak ve yok saymak biçiminde olmuş; 1946 sonrasında ise daha çokta dışsal etkenlerden kaynaklı olarak işçi sınıfının örgütlenme hakkını tanımış; ancak onu sürekli kontrol altında tutmak istemiştir, devletin ve iktidarların güdümünde bir örgütsel özelliğe kavuşması için büyük bir çaba sarf etmiş, bunda da ihmal edilmeyecek bir düzeyde başarı sağlamıştır.

İşçi sınıfının devletin bu tavrına karşı süreci tersine çevirecek güçlü ve etkili mücadele araçları geliştiremediğini ve yapılan yasal düzenlemelere bazı cılız tepkilerin dışında uyduğunu söyleyebiliriz. Burada iki özel örnekten söz etmek yerinde olacaktır. Birincisi 1963 yılında 274 ve 275 sayılı kanunların çıkmasından hemen önce yapılan Kavel grevidir. Bu grev 1961 Anayasasında işçilere tanınan toplu iş sözleşmesi ve grev hakkının bir an önce yasalaşması talebine ilişkindir. Kavel grevi bu süreci hızlandırmış, kanunun bir an önce çıkarılmasını sağlamıştır. Ancak bu greve ilişkin çeşitli tartışmalar vardır. İşçilere grev hakkı tanındığında ne gibi sonuçlar doğurabileceğini göstermek için grevin bizzat sermaye tarafından provake edildiği iddia edilmektedir. Nitekim çıkan kanunların 1961 anayasasında tanınan hakların gerisinde olduğu düşüncesi genel kabul görmektedir. İkincisi ise 1317 sayılı kanuna karşı yapılan eylemlerdir. 15-16 Haziran olayları olarak bilinen bu eylemde ise doğrudan kanuna karşı yapılan protesto, kanunu engellemiştir.6

Yine bu kanunların hazırlanmasında işçi sınıfının taleplerinden çok dışsal etkenler daha belirleyici olmuştur. Gerek 1947 yılındaki yasanın çıkarılmasında gerekse 1963 yılındaki kanunun çıkarılmasındaki temel amaç uluslararası yapılanmalarda yer alabilmektir. Bundan dolayı da bu kanunlar bir zorunluluk olarak yapılmıştır. Burada belirleyici olan işçi sınıfının talepleri değil uluslararası tercihlerdir. Nitekim bugünkü kanun hazırlığının genel gerekçelerinden biri de Avrupa Birliğiyle uyumdur.

Devlet, kanunlar yapılırken sürekli kendine tabi sendikalar oluşturmak istemiş bu yönde bazı sendikaları kollamış, onların isteklerini dikkate almıştır. Özellikle Türk-İş kuruluşundan bu güne sürekli devletle iyi ilişkiler içinde olmuş, yasal düzenlemelerde kendini avantajlı kılacak önerilerini her zaman kanuna dahil ettirmiştir.7 (Hazırlanmış olan tasarıda da Türk-İş’i avantajlı kılacak çeşitli düzenlemelerin olduğunu görüyoruz.)

Burada bir noktaya vurgu yapmak yerinde olacaktır. İşçi sınıfı tarihiyle ilgili olarak yapılan çalışmalarda ortaya üç farklı tarz çıkmaktadır. Birincisi yapılan mücadeleleri olduğundan daha abartılı göstermek, ikincisi yapılan mücadeleleri yok saymak yada önemsizleştirmek, üçüncüsü ise emek sermaye çatışması sonucu oluşan ve kapitalizme ait olan bu mücadeleleri, kapitalizm öncesi dönemlerde de varmış gibi göstererek kapitalizmden bağını koparıp sulandırmak. Bu üç sorunlu yaklaşıma düşmeme kaygısıyla hareket ederek, bir açıklama yapmayı zorunluluk olarak görüyoruz.

Bu bölümdeki amacımız, işçi sınıfının yasalar yapılırken bu sürece ne kadar müdahil olduğunu, süreci ne kadar kendi lehine dönüştürebildiğini anlamak olmuştur. Başka bir ifadeyle bu süreçteki belirleyiciliğin düzeyini kavramaya çalıştık. Bu nedenle de yukarıdaki açıklamalardan yasalar yapılırken (yada öncesinde) hiçbir mücadelenin yapılmadığı gibi bir sonuç çıkarılmamalıdır. Zira bu dönemde çok sert biçimde bastırılan ciddi lokal talep ve mücadeleler var.

Yeni kanun hazırlık süreci üzerine

26 Haziran 2001 tarihinde Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı, TİSK, TÜRK-İŞ, DİSK ve HAK-İŞ Genel Başkanları ile bir protokol8 imzaladılar. Protokole göre “Çalışma yaşamımızı düzenleyen yasaların çağdaş gelişim çizgisine uygun biçime getirilmesi” amacıyla bir bilim kurulu oluşturulacak; öncelikle 1475 sayılı İş Kanunundan başlamak üzere çalışma yaşamını ilgilendiren yasaları hazırlayacaktı.

1475 sayılı İş Kanunu bilindiği gibi, yerini, 10 Haziran 2003 tarihinde 4857 sayılı İş Kanunu adıyla resmi gazetede yayınlanarak yürürlüğe giren yasaya terk etti. 4857 sayılı İş Kanununun kısa uygulama döneminde “çağdaş gelişim çizgisine” ne kadar uygun olduğu anlaşıldı.9 Şimdi sırada 2821 sayılı Sendikalar kanunu var.

Kanun tasarısı10 incelendiğinde, 2821 sayılı SK temel alınarak hazırlanmış olduğu anlaşılıyor. Bu da kanunun beklentileri karşılamaktan uzak, sadece Türkiye’nin uluslararası yükümlülüklerini yerine getirebilmek amacıyla hazırlandığını gösteriyor.11

Tasarıyı yürürlükteki kanunla karşılaştırdığımızda, yeni eklenen hiçbir anlamlı düzenlemenin olmadığını, bazı maddelerin kaldırıldığını, bazılarının da başka bir maddenin içine alındığını görüyoruz. Tasarının başka bir yönü ise hatalarla dolu olması. Örneğin, Genel kurul toplantı ve karar nisabını düzenleyen 12.maddede şöyle bir ifade var” Tüzük değişikliği ve derneğin feshi hallerinde” ( buradaki dernek sözcüğü herhalde sendika olacaktı.12) başka bir hata seçimleri düzenleyen 13. maddede var. “Ancak, ilgililerin bu Kanunun 52 nci maddesine göre başvuru hakkı saklıdır” İfadesindeki 52 nci madde 38.madde olacaktı. Defter ve kayıtlar için uygulanacak kuralları düzenleyen 37.maddede ise 38.maddeye gönderme yapılıyor; doğrusu 36. madde olacaktı. Ceza hükümlerini düzenleyen 43.maddenin 5.fıkrasında 3.maddeye gönderme yapmış, doğrusu ise 13.madde olması gerekiyordu. Cezalarda uygulanacak para cezaları YTL. iken geçici madde 3’te TL. olarak yazılmış. Bunların yanında bütünlükten kopuk birbiriyle çelişen hükümler de var. (bunlara madde incelemesinde değinilecek) Buradan hareketle tasarının özensiz, beklentileri karşılamaktan uzak “görüntüyü kurtarmaya” yönelik bir yasa tasarısı olduğu söylenebilir.

Sendikalar kanunu tasarısı değişiklikler ve yorumlar:

Amaç ve tanımlar
Amaç
Madde –1: Değişiklik yok

Tanımlar
Madde –2: İşçi ve işyeri tanımlarında değişiklik var. İşçi tanımından “Bu Kanun bakımından araç sahibi hariç nakliye mukavelesine göre esas itibariyle bedeni hizmet arzı suretiyle çalışmayı veya neşir mukavelesine göre eserini naşire terk etmeyi meslek edinmiş bulunanlar ve adi şirket mukavalesine göre ortaklık payı olarak esas itibariyle fiziki veya fikri emek arzı suretiyle - bu mukavelenin aynı durumdaki herkese fiilen açık olması kaydıyla - bir işyerinde çalışanlar da işçi sayılırlar.” hükmü kaldırılırken; İşyeri tanımında 4857 sayılı iş yasasındaki yaklaşım tercih edilmiş.(2821 sayılı SK’daki tanım işçiliği daha geniş olarak tanımlamaktaydı. Şimdi bu tasarı ile yeni İK’ya uygun dar tanım kabul edilmiş, yani SK, İK’ya uyarlanmış!)

Kuruluş esasları
İşçi ve işveren sendikaları:
Madde –3: Değişiklik yok. Önceden olduğu gibi yine Türkiye çapında faaliyette bulunma ve iş kolu esasına göre örgütlenme zorunluluğu korunmuş. Meslek ve işyeri esasına göre sendika kurma yasağı devam ediyor.

İşkolunun belirlenmesi:
Madde –4: Uygulamada ortaya çıkan sorunları gidermeye yönelik değişiklik yapılmış. “İşyerinde veya işletmede yürürlükte bulunan bir toplu iş sözleşmesi varsa veya yeni dönem yetki prosedürü başlamış ise tespit edilecek işkolu değişikliği bir sonraki dönem için hüküm doğurur.” denilerek toplu sözleşme dönemlerinde ortaya çıkan tıkanıklıkların giderilmesi amaçlanıyor.

Kurucularda aranacak nitelikler:
Madde –5: Kurucu olabilmek için pek çok kısıtlama kaldırılıyor. Yasa bütününe bakıldığında TİS yetkisi alabilecek yeni bir sendika kurmak güç olsa da bu madde hükümlerinin aynı zamanda sendika yöneticisi olabilmek için de geçerli olması değişikliği önemli hale getiriyor.

Kuruluşta uyulacak usul:
Madde –6: Usule ilişkin temel bir değişiklik yok ancak bu maddeye 2821 sayılı kanunda ayrı ayrı düzenlenmiş olan Tüzelkişiliğin kazanılmasından sonra yapılacak işlemleri düzenleyen 8.madde, tüzük ve belgelerde kanuna aykırılığı düzenleyen 54.madde ve tüzük değişikliğinde kanuna aykırılığı düzenleyen 55. madde dahil edilmiş.

Sendika ve konfederasyonun tüzüğü:
Madde –7: 2,4,8. bentler çıkartılmış 14.bent eklenmiş. 2.bent “Sendika veya konfederasyonun amacı ve bu amacı gerçekleştirmek üzere sürdürülecek çalışma konuları ve çalışma biçimleri,”, 4.bent Kurucularla ilgili bilgileri tüzükte gösterme zorunluluğu ve 8.bentte yöneticilerde aranılacak nitelikleri ilişkin düzenlemeler çıkartılmış. Yeni eklenen 14.bent ise “Genel kurul, Yönetim kurulu, Denetleme kurulu ve Disiplin kurulunun ve tüzüğe göre kurulacak diğer organların üye sayısı, görev ve yetkileri, seçilme ve çalışma usulleri.” ile ilgili düzenlemelerin tüzükte yapılacağını belirtiyor. (Bu tasarının 8.maddesinin son fıkrasındaki değişiklikten dolayı eklenmiş bir hüküm.)

Organlar:
Ortak hükümler:
Madde –8: Zorunlu organlarda bir değişiklik yok. (Başkanlar Kurulu, genel temsilciler kurulu gibi karar alma süreçlerine katılımı arttıracak organlar zorunlu hale getirilebilirdi.) Genel kurul kararlarının Valiliklere, Çalışma Bölge Müdürlüklerine gönderme ve gazete ilan yükümlülüğü bu maddeden çıkartılıp 13. maddeye eklenmiş. Organların üye sayıları, görev ve yetkileri, seçilme ve çalışma usullerinin tüzükle belirleneceği hükmü konulmuş.

Genel kurulların oluşması:
Madde -9: İşyeri delege seçimine itiraza yargı denetimi getiriliyor. (Buna olumlu olarak bakılabilir. Zira delege seçimlerinin yapılış koşulları pek çok sendikada tartışmalı idi.) Bunun yanında genel kurullara katılacak delege sayılarında bir değişiklik düşünülmemiş.

Genel kurulların görevleri:
Madde -10: 2.bentte “yasaya aykırılığı tespit edilen ve düzeltilmesi istenen tüzük değişikliklerinde yönetim kuruluna yetki verilebilir” hükmü eklenmiş. (Eğitim sen’le ilgili yaşanan süreç düşünüldüğünde bunun ne kadar da sakıncalı bir durum olabileceği anlaşılıyor. Genel kurulun kendi iradesiyle almış olduğu bir karar başka bir organ tarafından kaldırılacak.) 8.bentte, “ Şube açmak, şubeleri birleştirmek veya işçi sendikası şubesinin faaliyet sahasındaki işyerlerinde çalışan işçi sayısının üyelerle yapılacak genel kurul için yeterli 500 sayısının üçte birinin altına düşmesi halinde şubelerin kapatılması konusunda yönetim kuruluna yetki verme,” ifadesi oldukça sorunlu burada yönetim kuruluna verilecek yetki sadece kapatmayla mı sınırlı yoksa açma ve birleştirmeyi de mi kapsıyor anlaşılır değil. Ancak hangi ifade doğru olursa olsun sonuçta yönetim kuruluna bu yetkilerin devredilmemesi gerekir. Çünkü bu güne kadar bu tür yetkiler sendikacılar tarafından muhalif şubeleri susturmak amacıyla kullanıldı. Bundan sonrada farklı olmayacaktır.

Genel kurulların toplantı zamanı:
Madde -11: Genel kurulun 4 yılda bir toplanacağına dair hüküm korunuyor. 4 yıllık sürenin uzunluğu sendikal harekette en çok tartışılan konulardan biri. Her ne kadar bu süre tüzüklerle kısaltılabilse bile, bunun mümkün olmadığı önceki uygulamalardan belli. Genel kurul toplantı süresinin iki yada üç yıla düşürülmesi gerekirdi.

“İki genel kurul toplantısı arasındaki döneme ait faaliyet ve hesap raporu ile denetleme kurulu veya denetçi raporunun ve gelecek döneme ait bütçe teklifinin, genel kurula katılacaklara toplantı tarihinden on beş gün önce gönderilmesi zorunludur.” hükmü çıkartılmış. (Bu fıkra fiilen işlemiyordu. Yapılması gereken bu hükmü işler hale getirecek yaptırımlar koymak olmalıydı. -Genel kurul iptali dahil çeşitli yaptırımlar düşünülebilirdi- Bu hükmün kaldırılmış olması genel kurulların bundan sonra oldu bittilerle geçeceğini gösteriyor.)

Genel kurul toplantı ve karar nisabı:
Madde -12: Tüzük değişikliği ve fesih hallerinde genel kurula katılacak olanların üçte ikisinin bulunması şartı getirilmiş.

Seçimler:
Madde -13: Valilikler tarafından genel kurullara hükümet komiseri gönderme zorunluluğu kaldırılmış. Zorunlu organlara seçilebilmek için on yıllık fiili çalışma şartı kaldırılmış. 16 olan yaş sınırı 15’e düşürülmüş. (Üye olabilmek için gerekli olan yaş sınırı düşürüldüğü için) 2821’de ortak hükümlerde yer alan Genel kurul kararlarının valiliklere, çalışma bölge müdürlüklerine gönderme yükümlülüğü bu maddede düzenlenmiş. Ancak gazete ilan yükümlülüğü kaldırılmış.

Yönetim,Denetim ve Disiplin Kurulları:
Madde -14: 2821 sayılı yasada ayrı maddelerle düzenlenmiş olan Yönetim kurullarının oluşması (madde-15), Yönetim kurullarının görevleri (madde-16), Yönetim kurulu toplantıları (madde-17), Disiplin kurulu (madde-18), Denetleme kurulları ve denetçiler (madde-19) maddeler kaldırılmış ve bu görevlerin tüzüklerde belirleneceği hükmü konulmuş. Yine bu madde kapsamında düzenlenen Sendika ve şube kurullarının ve üst kuruluş kurullarının üye sayılarındaki üst sınırlar kaldırılmış.

Sendika üyeliği13
Sendika üyeliği şartları:
Madde -15: Sendika üyesi olabilmek için gerekli olan yaş sınırı 16’dan 15’e düşürülmüş. Ayrıca bu kanunda bir işçi tanımı yapıldığı halde “4857 sayılı kanuna göre işçi sayılanlar sendika üyesi olabilirler” hükmü konulmuş. Bunun bir hata olabileceği ihtimali de var. Ancak bu hüküm hata değilse 4857 sayılı yasanın dışında kalan çalışanların sendika üyeliği yasaklanıyor. Örneğin Basın İş Kanununa göre çalışanlar, Deniz İş Kanununa göre çalışanlar v.b. bu hükme göre sendika üyesi olamayacaklar. Fakat bunları çalıştıranlar (işverenleri) sendika kurabilecekler. Bu çelişkili bir durum oluşturuyor.

Üyeliğin kazanılması :
Madde -16: Üyeliğe girişte notere kayıt zorunluluğu kaldırılmış. Üyelik bilgilerinin Çalışma Bölge Müdürlüklerine gönderilmesi yükümlülüğü kaldırılmış.

Üyelik aidatı :
Madde -17: İşçi ve işveren sendikalarına ödenecek üyelik aidatının işçinin bir günlük çıplak ücretini geçemeyeceğine dair hüküm kaldırılmış

Üyeliğin devamı ve askıya alınması :
Madde -18: “Geçici olarak işsiz kalan işçinin sendika üyeliğinin devamı bir yıllık süreye bağlıdır. Bu sürenin sonunda işsizliğin devam etmesi halinde üyeliği sona erdirilir.” Hükmü eklenmiş. İşsiz kaldığı için yalnızlaşan, toplumdan kopan, değersizlik duygusu yaşayan işçiyi sınıfından ve sendikasından da koparıp yalnızlaştırmak ne anlama geliyor?14
Üyeliğin sona ermesi:
Madde -19: Çekilmenin geçerli olabilmesi için gerekli olan bir aylık süre üç aya çıkartılmış. (İşçilerin sendika değiştirmelerini zorlaştıran bir hüküm. Muhtemelen Toplu iş sözleşmesi yetkisi alma sırasında ortaya çıkan sorunları çözme amacıyla getirilmiş. Ancak bu durum yine de işçinin tercihlerine müdahale anlamına geliyor.)

Konfederasyon ve Uluslararası Kuruluş Üyeliği :
Konfederasyonlara üye olma ve çekilme:
Madde -20: Konfederasyonlara üye olma ve çekilmede ilan zorunluluğu kaldırılmış.

Sendika ve konfederasyonların katılması veya birleşmesi:
Madde -21: “Katılma veya birleşme ile ilgili usul ve işlemler konusunda da 26’ncı madde hükmü uygulanır.” Hükmü çıkartılmış. Resmi makamlara bildirme ve gazete ilan yükümlülüğünü kaldırıyor.

Uluslararası işçi ve işveren kuruluşlarına üyelik:
Madde -22: Sendika ve Konfederasyonların uluslararası faaliyetlerine kolaylık getiriliyor.Yurtdışında temsilcilik ve şube açılabilme; sendika ve üst kuruluş kurulabilme izni veriliyor. Uluslararası sendikalara da Türkiye’de faaliyette bulunma, temsilcilik ve şube açma, üst kuruluş kurma veya kurulmuş olanlara üye olma izni veriliyor. Üye olma ve çekilme hallerinde bakanlığa bildirme yükümlülüğü kaldırılıyor.

Güvenceler
İşçi sendikası ve konfederasyon yöneticiliğinin güvencesi:
Madde -23: Sendikada görevi sona eren yöneticinin işe başlamak için başvuru süresi üç aydan bir aya indiriliyor. Sendika yöneticiliği sırasındaki faaliyetlerinden dolayı hüküm giyenlere getirilen kısıtlama kaldırılıyor. Ayrıca “Sendika şubesi, sendika ve konfederasyon yönetim kadrolarında görev almaları nedeniyle işlerinden ayrılan işçilere, istekleri halinde kıdem tazminatları ve varsa diğer alacakları ödenir.” hükmü eklenmiş.

İşyeri sendika temsilcisinin güvencesi :
Madde -24: 4773 Sayılı Kanunun (İş Güvencesi Kanunu) 9.maddesi işyeri sendika temsilcisinin güvencelerini düzenleyen bu maddeyi tamamen değiştirmişti. Yapılan düzenlemeye göre, işyeri sendika temsilcisinin güvenceleriyle ilgili olarak 1475 Sayılı İK’nuyla (Şu anda 4857 Sayılı İK ) ilişki kurulmuş, “akdin feshi durumunda İş Kanununun İlgili hükümleri uygulanır” ve ikinci fıkrada “hizmet akdinin sadece temsilcilik faaliyetlerinden dolayı feshedilmesi halinde, İş Kanununun 21. maddesinin birinci fıkrası uyarınca en az bir yıllık tazminata hükmedilir.” denilmiştir.
15 Mart 2003 Tarihinde geçerlilik kazanan bu değişiklik, sendika temsilcilerinin güvencelerini ortadan kaldırmış ve işverenlere “parasını öde at” hakkını tanımıştı. Tasarıyla bu uygulamadan vazgeçilerek, bazı farklılıklarla madenin eski haline dönülüyor. Bu farklılıklar ise şu şekilde oluşuyor,

“Mahkemenin kararı kesindir. “Hükmünün yerine “Mahkemece verilen kararın temyizi halinde, Yargıtay bir ay içinde kesin olarak karar verir.” Biçiminde değiştirilmiş,
“Mahkemenin kararı kesin olmakla beraber işçinin kanundan ve toplu iş sözleşmesinden doğan hakları saklıdır.” Fıkrası çıkartılmış,
4773 Sayılı Kanunla eklenen “ İşveren, yazılı rızası olmadıkça işyeri temsilcisinin çalıştığı işyerini değiştiremez veya işinde esaslı bir tarzda değişiklik yapamaz. Aksi halde değişiklik geçersiz sayılır.” Fıkra aynen korunmuş,
“Bu madde hükümlerinden işverenle iş ilişkisi devam eden sendika ve sendika şube yöneticileri de, sendikanın yetki süresi ile sınırlı olarak yararlanırlar.” Hükmü yeni olarak eklenmiş.

Sendikaya üye olup olmama hürriyetinin teminatı :
Madde -25: Değişiklik yok.

Sendika ve Konfederasyonun Faaliyetleri:15
Madde -26: 2821 sayılı yasada ayrı ayrı düzenlenmiş olan “Çalışma hayatına ilişkin faaliyetler (madde-32)” ve “Sosyal faaliyetler (madde-33)” bu maddede birlikte düzenlenmiş. Tüzük ve çalışma programlarında yer alan faaliyetlerini serbestçe yerine getirebilir hükmü eklenerek, faaliyet serbestliği getirilmek istenmiş. Ayrıca 2821 sayılı yasada 33. maddede 3.bent olarak düzenlenmiş olan açılan davalarda taraf olunabileceğine dair hüküm içinde yer alan “nakliye, neşir ve adi şirket mukaveleleri ile hizmet akdinden doğan hakları” ifadesi “hizmet akdinden ve çalışma ilişkilerinden doğan hakları” biçiminde değiştirilmiş. (bu 2. maddede işçi tanımında da değiştirilmişti. )

2821 sayılı yasaya (12.4.2005,5331/1) kanun numarasıyla eklenen bentte “Sendika ve konfederasyonlar yönetim kurulu kararı ile yurt içinde veya yurt dışında yangın, su baskını, deprem gibi tabi afetlerin vukuunda doğrudan veya yetkili makamlar aracılığı ile afet bölgelerine, konut, eğitim, sağlık veya rehabilitasyon tesisleri yapabilir veya bu amaçla kamu kurum ve kuruluşlarına ayni ve nakdi yardımda bulunabilir.” bu maddeye aynen konulmuş.

İşyeri sendika temsilcisinin tayini ve nitelikleri :
Madde -27: Temsilci sayılarında bir değişiklik yok. Temsilci atama hakkı sadece yetkili sendikaya tanınıyor. “Temsilci olabilmek için 5.madde de belirtilen şartlara haiz olmak gerekir” hükmü kaldırılmış. Ayrıca işyeri sendika temsilcisinin görevlerini (madde-35) düzenleyen madde kaldırılarak buraya bu görevlerin tüzükle belirleneceği hükmü konulmuş.

Yasak Faaliyetler16
Temel yasaklar:
Madde -28: Değişiklik yok. Sendika yöneticilerinin milletvekili seçilmeleri halinde görevlerinin sona ereceğine dair hüküm korunmuş.

İşçi ve işveren ilişkilerinde yasaklar :
Madde -29: Değişiklik yok.

Sendika ve Konfederasyonların Gelir ve Giderleri
Gelirler17
Sendika ve konfederasyonun gelirleri:
Madde -30: Kamuya ait ve kamu kurumu niteliğindeki kuruluşlardan yardım ve bağış alınamayacağına ilişkin yasak kalkmış. Yabancı kaynaklardan alınan yardım ve bağışlarda Bakanlar kurulundan izin alma şartı kaldırılmış ve çalışma ve sosyal güvenlik bakanlığına bildirimde bulunma zorunluluğu getirilmiş. Yine bu madde kapsamında yasak olan işverenlerden, onların kuruluşlarından, esnaf kuruluşlarından, derneklerden, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarından ve vakıflardan yardım ve bağış alamayacağına ilişkin hüküm kaldırılmış.

Mal bildirimi :
Madde -31: Mal bildiriminde bulunma süresi üç aydan 45 güne düşürülmüş. Ayrıca 2821 sayılı yasada notere vermek zorunluluğu varken, bu noterde doldurulup denetim kuruluna verilir şeklinde değiştirilmiş. Belgelerin beş yıl süreyle saklanma zorunluluğu kaldırılmış.

Gelirlerin bankalara yatırılması:
Madde -32: Kasada tutulacak nakit mevcudu tüzükte belirlenir yerine genel kurulda belirlenir olarak değiştirilmiş.

Giderler18
Sendika ve Konfederasyonun giderleri:
Madde -33: Giderlere ilişkin kısıtlamalar kaldırılmış. ve “Tüzüklerinde, çalışma programlarında yer alan amaç ve faaliyetlerini gerçekleştirmek üzere genel kurulda kabul edilmiş bütçe esaslarına göre kullanabilir” hükmü getirilmiş.

Fesih,infisah ve kapatma hallerinde malların devri:
Madde -34: Değişiklik yok. Kapatılan sendikanın “Para mal ve bunların gelirlerinin kullanımı en çok üyeye sahip konfederasyon temsilcilerinin de katılacağı bir kurul tarafından kararlaştırılacağına dair hüküm korunmuş.

Denetim ve müeyyideler
Denetim:19
Sendikaların denetimi:
Madde -35: “Sendika ve konfederasyonların gelir ve giderleri, yıllık dönemler halinde, 3568 sayılı Yasaya göre ruhsat almış ve denetim yetkisine sahip meslek mensubu yeminli mali müşavirlere denetlettirilir. Yeminli mali müşavir denetiminin yapılıp yapılmamasına genel kurulca karar verilir. Üye veya delegelerin beşte birinin yazılı müracaatı üzerine de yeminli mali müşavir denetimi yaptırılabilir. Bu istem yönetim kurulunca yerine getirilir. Bu kuruluşlarca denetimin yapılmış olması, denetim kurulunun yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.” hükmü eklenmiş.

Tutulacak defter,dosya ve kayıtlar :
Madde -36:Değişiklik yok.

Defter ve kayıtlar için uygulanacak kurallar:
Madde -37: Değişiklik yok

Müeyyideler20
Seçimlerin iptali:
Madde -38: Değişiklik yok

Yönetim kuruluna işten el çektirme:
Madde -39: Değişiklik yok

Diğer sebeplerle faaliyetin durdurulması:
Madde -40: Değişiklik yok

Faaliyetin durdurulmasında kayyım tayini:
Madde -41: Değişiklik yok

Kapatma:
Madde -42: Kapatmayı gerektiren cümle değişmiş. Ancak içerik aynı cümle sadeleştirilmiş ve yasaklar genel kavramlara dahil edilmiş.

Ceza hükümleri:
Madde -43: 2821 sayılı yasada 59.maddede düzenlenen cezalarla karşılaştırıldığında; bazı cezaların kaldırıldığını, bazılarının aynen korunduğu görülüyor. Ayrıca cezalar asgari ücrete endeksli iken; tasarıda belirli bir miktar tespit edilip bu miktarın yeniden değerleme oranına göre arttırılacağı yazılmış. Tasarıda cezalar:

6. maddenin 5.fıkrası (2821 8.madde), 13. maddenin 15. fıkrası (2821 9/4), 16. maddenin 4. fıkrası (2821 22/4), 20. maddenin 4.fıkrasına (2821 26/4) göre belirtilen ilan ve bildirimleri yapmayanlara Asgari ücretin21 aylık brüt beşte birinden az olmamak üzere ağır para cezası iken 350 YTL adli para cezası, ayrıca 46. maddenin 1. fıkrasında (2821 62. madde) belirtilen bildirim yükümlülüğüne uymayan işverenler hakkında ise asgari ücretin aylık brüt tutarının beşte biri ağır para cezası iken 450 YTL adli para cezası,
2.maddenin birinci ve ikinci fıkrası (2821 2/1ve2) kapsamında olmayanlar ile 22.maddenin ikinci ve dördüncü fıkrasına (2821 29/1ve4) aykırı hareket eden işverenlere Asgari ücretin aylık brüt tutarından az olmamak üzere ağır para cezası iken 750 YTL adli para cezası,
25. maddenin birinci fıkrasına (2821 31/1) aykırı hareket eden işverene Asgari ücretin aylık brüt tutarının yarısından az olmamak üzere ağır para cezası iken 550 YTL adli para cezası, ayrıca bu bent içerisine 2821 sayılı yasada yer almayan Sendikanın denetimini düzenleyen 35.maddeye aykırı hareket edenlere de 550 YTL adli para cezası getirilmiş,
2821 sayılı yasada 59/8. bent içerisinde yer alan “seçimlerin düzen içerisinde ve sağlıklı biçimde yürütülmesi amacıyla hâkimin ve sandık kurulunun aldığı tedbirlere uymayanlara” verilecek cezayı düzenleyen bent olduğu gibi buraya yazılmış,
13. maddeye aykırı hareketi düzenleyen bu bent 2821 sayılı yasada 59/8 içerisinde iken tasarıda ayrı olarak düzenlenmiş ve ceza oranı bir yıldan üç yıla kadar hapis iken altı aydan iki yıla kadar hapis olarak değiştirilmiş,
16.maddenin 4. fıkrası ve 19. maddenin 2. fıkrasına aykırı olarak sahte üye kayıt fişi veya çekilme bildirimi düzenleyen sendika yönetim kurulu ve şube yönetim kurulu üyeleri hakkında altı aydan bir yıla kadar hapis ve paraya çevrilememe yasağı (Bu ceza yeni eklenmiş),
31. madde 1 ve 2’ye aykırı hareket (mal beyanında bulunmamak, bulunmayanın görevine son vermemek) bir aydan üç aya kadar hapis (bu ceza yeni eklenmiş),
30. madde 2. fıkrasına (2821 40/2) aykırı hareket (siyasi partilerden yardım ve bağış kabulü) altı aydan bir yıla kadar hapis iken üç aydan altı aya kadar hapis olarak değişmiş,
30.madde 3. fıkraya (2821 40/3) aykırı hareket (yurtdışından usulsüz yardım ve bağış kabulü) altı aydan iki yıla kadar hapis ve bağışın bir mislinden az olmamak üzere para cezası iken üç aydan bir yıla kadar hapis ve bağışın bir mislinden az olmamak üzere para cezası,

şeklinde düzenlenirken; 2821 sayılı yasadaki bazı cezalar kaldırılmış. Bunlar iki gruba ayrılabilir, birinci gruptakiler cezaya ilişkin hüküm kalktığı için kaldırılanlar ikinci gruptakiler ise cezaya ilişkin maddeler varlığını devam ettirmekle birlikte ceza öngörülmeyenler. Bunlar:

Tutulacak defter,dosya ve kayıtları düzenleyen 36. maddeye (2821/49) aykırı hareket,
Defter ve kayıtlar için uygulanacak kuralları düzenleyen 37.maddeye (2821/50) aykırı hareket,
İşçi ve işveren ilişkilerinde yasakları düzenleyen 29.maddenin (2821/38) 1ve 2. bentlerine aykırı hareket,
Temel yasakları düzenleyen 28. maddenin (2821/37) 2. bendine aykırı hareket.

İşkolları:
Madde -44: İşkolu sayısı 28’den 18’e düşürülmüş. Madencilik işkoluna taş ocakları eklenmiş, Şeker işkolu kaldırılarak Gıda işkoluna dahil edilmiş, Dokuma ve Deri işkolları birleştirilerek Dokuma, giyim ve deri işkolu adını almış, Ağaç ve Kağıt işkolları birleştirilmiş, Haberleşme, Basın yayın ve Gazetecilik işkolları birleştirilerek İletişim, Basın yayın ve Gazetecilik adını almış, Banka ve sigorta işkolunun adı mali aracılık olarak değiştirilmiş, Gemi işkolu kaldırılarak Metal işkoluna dahil edilmiş, Kara taşımacılığı, Demiryolu taşımacılığı, Deniz taşımacılığı, Hava taşımacılığı ve Ardiye ve antrepoculuk işkolları birleştirilerek Taşımacılık, Ardiye ve antrepoculuk adını almış ve Milli savunma işkolu savunma işkolu olarak değiştirilmiş.

İşçi sendikalarına aidat kesilmesi:
Madde -45: Değişiklik yok. Aidatın sadece yetki almış sendika için kesileceği hükmü geçerliliğini korumuş.

İşe alınan, ayrılan ve çalışması sona eren işçilerin bildirilmesi:
Madde -46: “Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı; yetkili sendikanın belirlenmesinde ve istatistiklerin düzenlenmesinde kendisine gönderilen bilgilerden başka, bağlı kuruluşlarına, T.C. Emekli Sandığı’na ve benzer sosyal güvenlik kuruluşlarına yapılan bildirimlerden de yararlanır.” hükmü eklenmiş. (Bu hüküm yetki tespitlerinde ortaya çıkan sorunları çözmeyi amaçlıyor)

Diğer kanunların uygulanması:
Madde -47: Sendika ve konfederasyonların radyo ve televizyon kurma yasağı kaldırılıyor.

İstisnalar:
Madde -48: Noter ücretlerinde %50 olan indirim oranı %75 yapılmış.

Yürürlükten kaldırılan hükümler:
Madde -49: Özel okul açabilme yasağı kaldırılmış.

Tüzük ve Yönetmelikler:
Madde -50: Bu madde içerisinde 5 adet geçici madde düzenlenmiş.Bunlar:

35. ve 44. maddeye göre çıkarılması öngörülen tüzükler için bir yıllık süre tanınıyor.
Kaldırılan ve birleştirilen işkollarında faaliyette olan sendikalara bir yıl içerisinde yeni yasaya uyum zorunluluğu getiriliyor.
Sendikalara üyelerini, işverenlere çalıştırdıkları işçilerini altı ay içerisinde çalışma bakanlığına bildirim yükümlülüğü getiriliyor.Bu yükümlülüğe uymayanlar hakkında 250milyondan 500 milyona kadar para cezası öngörülüyor.
Diğer kanunlarda 2821 sayılı yasaya yapılan atıflar bu kanuna yapılır deniyor
2821 sayılı yasaya göre çıkarılmış tüzüklerin ve yönetmeliklerin yenileri çıkıncaya kadar . bu kanun hükümlerine aykırı olmayan kısımlarının yürürlükte kalacağı belirtiliyor.

.............................
Yukarıdaki açıklamalardan da anlaşılacağı üzere Tasarıda var olan değişiklikler, 2821 sayılı sendikalar yasası üzerinde, hem uygulamadaki bazı sorunları çözmek, hem de “AB yönergeleri ve ILO normları” çerçevesinde yapılması zorunlu bazı düzenlemelerle sınırlandırılmış. Bu açıdan tasarı iddia edildiği gibi ne demokratik, nede özgürlükçüdür. Öze ilişkin pek çok yasak varlığını sürdürmekte ve gerek örgütlenme biçimlerinin seçiminde gerekse sendikal işleyişe katılım anlamında ciddi değişiklikler içermemektedir, öte yandan yüzeysel, demokratik olduğu düşünülen, ama etkisiz ve bugün için anlamsız bazı düzenlemeler yapılmaktadır. Bu bağlamda tasarıya yeniden dönecek olursak:

Tasarı, işçi tanımını karmaşıklaştırıp belirsizleştiriyor:

İşçi tanımından çıkartılmış olan bölümler sendikal örgütlenme açısından da kapsam daralmasına yol açmış. Bu daha sonraki düzenlemelerle de (örneğin 26. maddede olduğu gibi) desteklenmiş. Bu tanımla da yetinilmemiş; Sendika üyesi olabilmenin koşulu olarak (15. madde) 4857 sayılı İK’daki tanıma gönderme yapılmıştır.

Basın İş Kanunun 1. maddesinde “Bu Kanun hükümleri Türkiye`de yayınlanan gazete ve mevkutelerle haber ve fotoğraf ajanslarında her türlü fikir ve sanat işlerinde çalışan ve İş Kanunundaki "işçi" tarifi şümulü haricinde kalan kimselerle bunların işverenleri hakkında uygulanır.” denmektedir.

Şöyle bir soru yerinde olacaktır.: “İş Kanunundaki tanım geçerliyse neden tasarının başlangıcında işçi tanımı yapıldı?” Bir başka soru, “İş Kanunundaki tanım geçerliyse, Basın İş Kanunu, Deniz İş Kanunu v.b. farklı yasalarla çalışanlar sendika üyesi olamayacaklar mı?” Bu gibi soruları uzatmak mümkün. Bu gibi soruların “yanıtlanması” gerekiyor.

Tasarı, Sendikalaşma özgürlüğünü kısıtlıyor:

Sendika üyesi olacak işçinin tanımında bu kadar belirsizlik varken, kurulacak sendikalarda çok net davranılıyor. Daha başlangıçta sadece sendika ve konfederasyon tanımı yapılarak; Tek tip sendika ve tek tip üst örgüt modelini dayatılıyor. İşkolu esasına göre ve Türkiye çapında faaliyette bulunma zorunluluğu korunurken; Federasyon örgütlenmesi, bölge sendikaları kurulması, işyeri sendikaları ve meslek sendikaları yasaklanıyor.

Son yıllarda sendikal kriz tartışmalarında öne sürülen en önemli argümanlardan biri değişen üretim ilişkileridir. Bu değişiklik işyerlerinin küçülüp dağınıklaşmasına neden olmuş; bu da sendikal örgütlenmeyi zorlaştırmıştır. Buradan hareketle 2004 yılı SSK verilerine baktığımızda kayıtlı işyeri ve işçi tablosu şu şekilde oluşuyor.22

TABLO 1.

İşçi Büyüklüğü	İşyeri Sayısı	Çalışan İşçi sayısı
1-29	818.909	2.967.119
30+	32.019	3.214.132
TOPLAM	850.928	6.181.251

Yukarıdaki tabloya göre kayıtlı çalışanların yarısına yakını küçük işyerlerinde çalışıyor. Bu işyerlerinin büyük çoğunluğu Organize Sanayi Bölgeleri adı altında oluşturulmuş yerlerde bulunuyor. Bir örnek vermek gerekirse, Organize Sanayi Bölgelerinin herhangi birinde çalışan işçiler bir araya gelip sendika kurmak isteseler tasarıya göre bu mümkün değil. Başka bir durum aynı iş kolunda faaliyette bulunan birden fazla sendika iş kolunda yaşanan sorunlara birlikte çözüm üretmek ve sendikalar arası “çekişmeyi” ortadan kaldırmak için bir araya gelmek isteseler, Tasarıya göre bu da mümkün değil. Çünkü Tasarı federasyon örgütlenmesini yasaklıyor. Büyük bir fabrikada sorunlarına daha duyarlılıkla yaklaşacak bir sendika isteğiyle sadece o işyerinde çalışan işçiler tarafından bir sendika kurulmak istense bu da mümkün olmayacak. O halde sendikalaşma (yada örgütlenme) özgürlüğünden bahsedilebilir mi?

Tasarı, üyelerin katılımını arttıracak, sendikal işleyişi demokratikleştirecek yeni bir şey sunmuyor:

Sendikalarda “yasal olarak” üyelerin katılımının en güçlü olduğu organ olan genel kurula ilişkin temel bir değişiklik yok. Tasarıya göre genel kurul dört yılda bir toplanıyor. (Her ne kadar süreler kısaltılabilse de, bunun uygulamada pek mümkün olmadığı biliniyor.) ve genel kurul iki yüz ile beş yüz arası delegeden oluşuyor.

Aşağıdaki tablo farklı büyüklükteki sendikaların genel kurullarını nasıl oluşturduklarına dair fikir edinmek açısından hazırlanmıştır. Tabloyu incelediğimizde toplam yönetici sayısının (Kristal İş hariç) genel kurula katılacak delege sayısını aştığını görmekteyiz. Kristal İş sendikasında ise yönetici sayısının genel kurula katılacak delege sayısının yarısını oluşturduğunu bunun da karar almak için yeterli olduğunu söyleyebiliriz.

5. sütunda yer alan rakamlar ise her bir delegenin temsil ettiği üye sayısını gösteriyor. Böylesine yüksek oranda üyeyi temsil edebilme yetkisini almış olan delegenin büyük olasılıkla sendikal kadroların (yönetici,denetici,disiplin kurulu üyesi,v.b) içersinde yer alan kişilerden oluştuğunu iddia edebiliriz.

TABLO 2
Sendikaların delege sayıları ve yönetici sayıları arasındaki ilişki

Sendika	Üye sayısı (a)	Şube sayısı	Delege sayısı (b)	(a/b)	Yönetici sayısı (c)	Denetici sayısı (d)	Disiplin kurulu üye sayısı (e)	Toplam (c+d+e)
Teksif	325.651	36	308	1057	329	108	185	622
Tek gıda iş	181,850	7+200	258	705	650	624	624	1898
Yol iş	161,560	38	420	384	351	117	395	863
Hizmet iş	110,222	37	281	392	180	108	108	396
Genel iş	75,500	68	360	209	483	207	207	897
Şeker iş	26,304	27+3	208	126	194	84	84	362
Demiryol iş	21,796	13	233	94	122	42	70	234
Kristal iş	19,372	6	212	91	63	21	21	105

Bilgiler sendikaların web sitelerinden ve telefon görüşmeleriyle derlenmiştir.
Üye sayıları bakanlık verileridir.
Tek gıda iş sendikasının örgütlenmesi 7 bölge şubesi ve onlara bağlı alt şubelerden oluşmaktadır.Alt şubelerin bir kısmı temsilcilik gibi faaliyet yürütmektedir.
Şeker iş sendikasının 3 adet temsilciliği web sitesinde şube olarak gösterildiği için ayrıca gösterilmiştir.
5 nolu sütunda bir delegenin temsil ettiği üye sayısı hesaplanmıştır

Buradan hareketle genel kurullar üyelerin katılımına büyük oranda kapalı olacak ve karar alma süreçlerinde yer alamayacaklardır. Böylesi bir işleyişte ise delegelerin büyük çoğunluğu sendikal kadroların içerisinde yer alan ve/veya oradan nemalanan kişilerden oluşacaktır. Bu koşullarda ise Genel kurulların yetkileri ne kadar arttırılırsa arttırılsın sendikaların demokratikleşemeyeceğini ve üyelere daha da kapanacağını söyleyebiliriz.23

Bir başka değişiklik ise “İki genel kurul toplantısı arasındaki döneme ait faaliyet ve hesap raporu ile denetleme kurulu veya denetçi raporunun ve gelecek döneme ait bütçe teklifinin, genel kurula katılacaklara toplantı tarihinden on beş gün önce gönderilmesi zorunludur.” hükmünün çıkartılmış olması, Tasarıya göre pek çok yetki genel kurula bırakılıyor. Ancak genel kurula katılacak delegasyon her şeyden habersiz bir şekilde genel kurula geliyor ve karar alması isteniyor. Böyle bir şey olabilir mi? Bundan sonra genel kurullar tamamıyla bir oldu bitti içersinde ve genel kurulu “sevk ve idare”edenlerin kontrolü altında gerçekleşecektir.24

Tasarı, var olan sendikal işleyişin daha da güçlenmesini sağlıyor:

Genel kurula katılacak delege sayısında üst sınır belirleyen “Tasarı hazırlayıcıları” diğer zorunlu organlardaki üst sınırları kaldırmayı uygun bulmuş. Ayrıca diğer zorunlu organların (yönetim kurulu, denetim kurulu, disiplin kurulu) görevlerinin tüzükle belirleneceği hükmünü koymuş. Bu ne anlama geliyor?

Bu değişiklikler uygulamada muhtemelen şöyle işleyecektir. Sendikacılar her genel kurulda yeni yetkiler isteyecekler; bu yetkiler sayesinde iktidarlarını daha da güçlendireceklerdir. Ancak buna rağmen “göreve” yeni birileri talip olursa ve bu da engellenemezse; diğer zorunlu organların üye sayıları arttırılacak ve onlara da yer açılacaktır.25

Tasarı, sendika üyeliğini kolaylaştırıp, istifaları ve sendika değiştirmeleri zorlaştırıyor. Sendikacılara ek imkanlar sunuyor :

Tasarı basına tanıtılırken öne çıkartılan değişikliklerden biri üyelikte noter şartının kaldırılmasıydı. Gerçektende üyeliğe ilişkin noter şartı kaldırılıyor. Ancak mesele üyelikten ayrılma olunca durum değişiyor. İstifa için noter şartı korunuyor ve istifanın geçerli olabilmesi için gerekli olan bir aylık süre üç aya çıkartılıyor. Bir örnek vermek gerekirse: bir işyerinde toplu sözleşme süreci öncesinde üyelerle sendika yönetimi arasında sorun çıktı ve üyeler sendikadan topluca istifa ettiler. İstifaların geçerli olabilmesi için üç ay beklemek zorundalar. Bu arada sendika yetkisini aldı. Toplu iş sözleşmesini imzaladı. Bu durumda ne olacak? İşçiler başka bir sendikaya geçseler dahi üye oldukları yeni sendika toplu iş sözleşmesi imzalayamayacak. Çünkü 2822 sayılı toplu iş sözleşmesi, grev ve lokavt kanunun 8. maddesine göre işçi sendikası yetkisini kaybetse bile toplu iş sözleşmesi geçerliliğini korur diyor. Bu örneğe göre işçiler ya istifalarını geri alacaklar yada dayanışma aidatı ödeyerek yürürlükteki toplu iş sözleşmesinden yararlanacaklar.26 Oysa ki üyeliğin sona ermesini düzenleyen 19. maddenin giriş cümlesi şöyle “İşçi veya işveren, sendikada üye kalmaya veya üyelikten ayrılmaya zorlanamaz.”

Üyelikte sadece işçinin imzasına itibar edip, istifada noter şartı ve üç aylık süre koyup, bir de yukarıdaki gibi bir durum oluştuğunda; işçi üyelikte kalmaya zorlanmış olmuyor mu?

Tasarıda üyelere ilişkin bir başka düzenleme işsiz kalan işçinin sendika üyeliğinin bir yıl sonrasında sona ereceğiyle ilgili. İşsiz kalmış olan bir işçi sendika aidatını ödemiyordu. Bu durumda olanların üyelikleri, aidat ödemediği için zaten düşürülmesi gerekiyordu. Ancak sendikalar baraj vb. kaygılarla üyelikleri düşürmüyor. Bu da abartılı üye sayılarının oluşmasına neden oluyordu. Geçmişte bu maddeden faydalananlar önceden yöneticilik yapmış olanlardır.Bir sonraki dönemde Herhangi bir yerde çalışmasına gerek olmadan yönetime aday olmayı denemişlerdir. Sendikacıların bu duruma itiraz etmemelerinin muhtemel nedeni bundan kaynaklanmaktadır. Ancak değişikliğin asıl amacı sendika üyeliklerindeki abartılı sayıları önlemeye yöneliktir.Bir yıllık süre konularak sendikaların bu “hile”sinin önüne geçmek ve bu sayede onları kontrol altında tutmak amaçlanmaktadır.

Tasarı üyelere ilişkin kısıtlamalara devam ederken sendikacılara ek imkanlar sunmaktan vazgeçmiyor. Bağlı bulundukları sosyal güvenlik kurumlarından maaş alan sendikacıların (emekli sendikacıların) görevlerine devam edeceklerine dair istisna geçerliliğini koruyor. (madde-19) Buna emekliliğini doldurmamış sendikacılarda isterlerse işverenden kıdem tazminatı ve diğer alacaklarını isteyebileceklerine dair bir istisna hükmü eklenmiş. (madde-23) Bunlar sendikacıların işyerleriyle bağlarını koparmaları anlamına gelmiyor mu?

Tasarı, sendika temsilcilerinin güvencelerini önceki haline döndürüyor ve temsilcilikleri sendikacıların inisiyatifinde tutmaya devam ediyor:

Tasarıda 24. madde de düzenlenmiş olan işyeri sendika temsilcisinin güvencelerine ilişkin değişiklikler. Yukarıda da açıklandığı gibi bir geriye dönüş (yada “yanlışın” düzeltilmesi) olarak algılanabilir. 4773 Sayılı Kanun İş güvencesini düzenliyordu. Bu kanunla yapılan değişiklikler, daha sonra 4857 sayılı İK’nun içersine dahil edildi.( Bu maddeler öncesinde de bu kanunun taslağından alınmıştı.) 4857 Sayılı İK yasalaşacağı sırada bu kanunla ilgili bazı yanlışlar düzeltilmeye çalışıldı. Ancak Sendikalar kanunundaki bu madde olduğu gibi kalmıştı. Şimdi yapılmak istenen bunun düzeltilmesi. Yapılan bu düzeltme yargı sürecini uzatırken, “işçinin kanundan ve toplu iş sözleşmesinden doğan” saklı haklarını ortadan kaldırıyor. ve “ İşveren, yazılı rızası olmadıkça işyeri temsilcisinin çalıştığı işyerini değiştiremez veya işinde esaslı bir tarzda değişiklik yapamaz. Aksi halde değişiklik geçersiz sayılır.” Hükmüyle temsilcinin işyerindeki konumunu güvenceye alıyor.(bu hüküm 4773 sayılı yasayla düzenlenmişti.) Ayrıca tasarıda yeni olarak bu güvencelerin “sendikanın yetki süresi ile sınırlı olarak” sendika ve şube yöneticilerini kapsayacağı ifade ediliyor. Buradan hareketle sendika temsilcilerinin iddia edildiği gibi güvenceleri arttırılmıyor, önceki duruma geri dönüş yaşanıyor. Bu geri dönüşün güvenceleri arttıracağı anlamına gelmediği sonucuna ise daha önce yapılan değişikliğin mantığından yola çıkarak varabiliriz. Bu güvenceler yeterli olsaydı, adına “iş güvencesi yasası” denilen bir yasayla neden değiştirilmek istensin?

Tasarı önceden olduğu gibi temsilci sayılarını yasayla belirliyor ve temsilci atama yetkisini sendika yönetim kuruluna bırakıyor. Bu durumda temsilciler “doğal olarak” kendilerini bu göreve atayanların isteklerini dikkate alacak. Yöneticilerin talepleri doğrultusunda hareket edecektir.Ayrıca temsilci atama yetkisinin sadece yetkili sendikaya tanınmış olması ise bir başka olumsuzluk. Bu durum yetki alamamış sendikanın o işyerindeki faaliyetlerini kısıtlayan ve oradaki üyeleri de yetki almış sendikaya geçmeye zorlayacak bir düzenleme.

Tasarı, Siyasi yasaklarla ilgili düzenlemeleri “olduğu gibi” koruyor; ancak ticari faaliyette bulunma yasağını kaldırıyor:

Tasarı, siyasi yasaklarla ilgili herhangi bir değişiklik düşünmemiş. Anayasanın 14. maddesindeki yasaklara aykırı hareket edememe; “Cumhuriyetin niteliklerine ve demokratik esaslara” aykırı faaliyet; Yerel ve Genel Seçimlerde sendikacıların sendikacı kimliklerini koruyarak seçilmelerini yasaklıyor. Ancak ticari faaliyette bulunma yasağını kaldırıyor. Bu haliyle de siyasete bulaşmayın ticaret yapın diyor. Bu durumda yakın gelecekte yeni bir sendika tipinin doğmasına neden olacak. HOL-SEN (Holding sendika)27

Tasarı, Sendikaların gelirlerini arttıracak; harcamalarını serbestleştirecek yeni düzenlemelere imkan tanıyor :

2821 sayılı SK’dan önce sendikaların ağırlıklı örgütlenme biçimi federasyon şeklindeydi. 2821 sayılı SK’nın yürürlüğe girmesiyle birlikte federasyondan “Milli tip” sendikalara dönüştüler. Örgütlenmelerini de (şube sayısı, profesyonel yönetici sayısı v.b.) o dönemki üye sayılarına göre biçimlendirdiler. Özellikle kamuda örgütlenmiş olan sendikalarda o günden bu yana (özelleştirmeler, yeni işçi alımının olmaması gibi nedenlerden dolayı) ciddi üye kayıpları oldu. Ancak sendikalar azalan üye sayılarına uygun olarak yeniden yapılanamadılar. Her genel kurul öncesi gündeme gelen fakat genel kurul dengeleri gereği bir türlü başarılamayan ve bir sonraki genel kurula bırakılan, şube kapatma ve profesyonel yönetici sayılarını azaltma zorunluluğu bir türlü başarılamadı. Sendikalar bunun yerine üye aidatlarını arttırma yolunu tercih ettiler. Bu da “Aidatlar bir günlük çıplak ücreti geçemez” şartından dolayı tıkandı. Şu anda bu durumdaki pek çok sendikada gelir-gider dengesi bozulmuş yada bozulmak üzeredir.

2821 sayılı SK’ya göre sendikaların en önemli geliri üye aidatlarından oluşuyor; bu da bir günlük çıplak ücret ile sınırlandırılıyordu. Tasarıda ise bu sınırlama kaldırılıyor, ayrıca kamu kuruluşlarından, işverenlerden, onların kuruluşlarından, derneklerden, vakıflardan ve uluslararası kuruluşlardan yardım ve bağış alabilme imkanı tanınarak, sendikalara yeni gelir kaynakları oluşturabilmenin yolları açılıyor. Yine bu bağlamda ticaret yasağının kaldırıldığını da hatırladığımızda; sendikaların epeyce yeni imkanlara kavuştuğu söylenebilir.

Tasarı sendikaların gelir arttırıcı düzenlemelerinin yanında bu gelirlerin harcama koşullarını da yeniden düzenliyor. 2821 sayılı SK’da harcamalar yasaya ve tüzüğe uygun olma şartına bağlanırken; Tasarıda “Genel kurulda kabul edilmiş bütçe esaslarına göre kullanırlar denilerek, inisiyatifi tamamen genel kurula bırakıyor. Bu anlamda yukarıda genel kurulların oluşumuna ilişkin eleştiriler hatırlandığında; düzenlemenin tamamen sendikacıların lehine olduğu ve onlara geniş harcama yetkileri sağladığı söylenebilir.

Kuvvet LORDOĞLU “Türkiye’de Mevcut Bazı Sendikaların Liderlik ve Yönetim Anlayışları”28 adlı makalesinde sendikacıların giderlerini “Ücret giderleri, Mobil ve araç telefon giderleri, Temsil ve Harcırah gederleri, her yıl için asgari 30 günlük tazminat giderleri (Bazı sendikalarca ödenen hizmet tazminatları) Sendika makam aracı giderleri gibi farklı kalemlerden” oluştuğunu belirterek “ Yıllık maliyeti 100 bin dolara ulaşan” sendikacılar olduğunu ifade ediyor. Bu durumun tasarının yasalaşmasıyla birlikte daha da abartılı bir şekilde sürdürüleceği bunun da sendikal harekette yeni sorunların doğmasına neden olacağı iddia edilebilir.

Tasarı, Sendikaların denetimini arttırıyor (mu?):

Tasarıda denetime ilişkin yeni olan “Gelir ve giderlerin denetiminin yeminli mali müşavirlerce yapılabileceğine dair” düzenlemenin yapılmış olmasıdır. Yukarıda açıklanmaya çalışılan gelirlerin arttırılıp, giderlerin serbestleşmesiyle birlikte oluşacak spekülasyonları gidermek amacıyla yapılmış bir düzenleme. Bu değişiklik sendikacıların kendilerini aklamak amacıyla kullanacakları bir uygulamaya dönüşecektir. Zira çok iyi biliniyor ki bu tarz denetimler yapılanların “Kitabına uydurulmasından” başka bir işe yaramıyor. Büyük olasılıkla sendikacılar Genel kuruldan önce (Bir zorunluluk olmamakla birlikte) seçtikleri mali müşavirlere denetimi yaptırıp genel kurulda doğabilecek itirazların önüne geçeceklerdir. Kendi belirledikleri bütçe esaslarına göre yapacakları harcamaların yine kendilerince belirlenmiş olan kişilere denetlettirilmesinin pratikte bir anlamı olmayacaktır.

Tasarı, Yaptırımlarda önemli bir değişiklik öngörmüyor:

Tasarı yaptırımlara ilişkin düzenlemeleri aynen korurken; Ceza hükümlerinde çeşitli değişiklikler öngörüyor. Bunlardan en dikkat çekici olanı ise İşçi ve İşveren ilişkilerindeki yasakları düzenleyen 29. maddenin 1. ve 2. bentlerine aykırı faaliyete ilişkin cezanın kaldırılmış olması. Yaptırımı olmayan bir yasak, ne anlama gelir? Herhalde yasak fiilen ortadan kalkar. Bu da işçi ve işveren sendikalarının birbirlerinin kurulmalarına ve işleyişlerine müdahale edebilmelerinin yolunu açar. Ayrıca Sendikaların “Amaç dışı faaliyette bulunamayacaklarına” ilişkin yasağa dair ceza da tasarıda kaldırılan cezalardan.

Tasarı, İşkolu sayısını 28’den 18’e düşürüyor:

Çalışma Bakanlığının yayınlamış olduğu Ocak 2006 istatistiğine29 göre toplam 5.088.515 kayıtlı işçiden 2.987.431’i sendikalı. Buna göre sendikalaşma oranı %58.70. Bu tabloya göre %10 işkolu barajını aşabilen sendikaların toplam üye sayısı ise 2.855.632’dir. Başka bir ifadeyle sendika üyelerinin %95’i toplu iş sözleşmesi yapabilme yetkisi almış sendikalara üyedir. Bağıtlanan toplu sözleşmelerden faydalanan işçi sayısı ise yaklaşık olarak 1 milyondur.30(TİS için uygulanan iki tür baraj söz konusu. Bunlardan birincisi %10’luk işkolu barajı, diğeri ise % 50+1’lik işyeri barajı. Her ne kadar sendikalar abartılı üye sayılarıyla %10’luk işkolu barajını aşmayı başarabilseler de taşeronlaştırma, kapsam dışı vb. uygulamalar nedeniyle gerçekte toplu sözleşmeden faydalanan işçi sayısı, sayıca daha aşağılara inmektedir. )

Tasarıda oluşturulan yeni iş kollarına göre %10 işkolu barajını31 aşabilen sendikaların toplam üye sayısı ise 2.696.633’tür. Başka türlü ifade edersek 158.999 sendika üyesi daha toplu sözleşme kapsamının dışına çıkacaktır.

TABLO 3.
Tasarıya göre %10 işkolu barajı altında kalan sendikalar

	Sendika	Üye sayısı	%
1	ŞEKER İŞ	26,304	6,98
2	DERİ İŞ	17,051	2,54
3	ÖZ AĞAÇ İŞ	11,219	9,85
4	TÜMKA İŞ	3,377	2,96
5	BASIN İŞ	4,579	4,14
6	DOK GEMİ İŞ	4,452	0,68
7	LİMTER İŞ	1,196	0,18
8	TÜMTİS	14,073	5,71
9	NAKLİYAT İŞ	15,499	6,29
10	DEMİRYOL İŞ	21,796	8,85
11	TDS	13,518	5,49
12	HAVA İŞ	14,818	6,02
13	LİMAN İŞ	7,268	2,95
14	TGS	3,847	3,47

Bunların yanında Geçici 3.madde de getirilen yeniden bildirim şartı, 46. maddenin 2. fıkrasında ki “Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı; yetkili sendikanın belirlenmesinde ve istatistiklerin düzenlenmesinde kendisine gönderilen bilgilerden başka, bağlı kuruluşlarına, T.C. Emekli Sandığı’na ve benzer sosyal güvenlik kuruluşlarına yapılan bildirimlerden de yararlanır.” ve 18. maddenin son fıkrası “Geçici olarak işsiz kalan işçinin sendika üyeliğinin devamı bir yıllık süreye bağlıdır. Bu sürenin sonunda işsizliğin devam etmesi halinde üyeliği sona erdirilir.” Değişiklikleri %10 barajı sınırında olan pek çok sendikayı da baraj altına düşürecektir. Buradan hareketle bir örnekleme yapacak olursak; Çalışma Bakanlığı tasarı yasalaştıktan sonra kendisine bağlı bir kuruluş olan SSK verilerini esas alarak bir istatistik hazırlasa işkollarındaki işçi sayıları aşağıdaki gibi oluşacaktır.

TABLO 4
SSK verilerine göre hazırlanmış işkollarındaki işçi sayıları

İşkolu	İşçi sayısı	%	Ssk’ya göre	İşkolu barajı
1	89,974	1,76	119,877	------
2	127,473	2,5	169,949	16,994
3	232,293	4,56	309,769	30,976
4	376,331	7,39	501,889	50,188
5	669,332	13,15	892,755	89,275
6	113,818	2,23	151,706	15,170
7	110,569	2,17	147,438	14,743
8	148,713	2,92	198,325	19,832
9	436,794	8,58	584,571	58,457
10	159,853	3,14	213,203	21,320
11	650,635	12,78	867,771	86,777
12	733,709	14,41	978,539	97,853
13	143,483	2,81	191,226	19,122
14	246,105	4,83	328,168	32,816
15	75,507	1,48	100,652	10,065
16	309,678	6,08	412,979	41,297
17	31,225	0,61	42,347	4,324
18	432,983	8,50	577,400	57,740
Toplam	5,088,515	100	6,787,549

2 nolu sütundaki rakamlar bakanlık istatistiğinden alınmıştır(ocak 2006)
3 nolu sütun işkolunda çalışan işçi sayısının toplam işçi sayısına oranıdır.
4 nolu sütunda ekim 2005 tarihindeki toplam Ssk’ya kayıtlı işçi sayısı işkollarına oransal olarak dağıtılmıştır.
1 nolu işkolunda baraj şartı yoktur.
Toplam SSK’lı işçi sayısına yönetici olanlarda dahildir .Ancak bu rakamın sonucu değiştirecek kadar fazla olmadığı düşünülmüştür.

Bu durumda oluşan yeni işçi sayılarına göre yeniden bir istatistik hazırlanırsa aşağıdaki tablo oluşacaktır.

TABLO 5
SSK verilerine göre yeni işkolu istatistiği

İşkolu	İşçi sayısı	Sendika	Üye sayısı	% ESKİ	% YENİ
2	169,949	T.MADEN İŞ	53,056	41,63	31,21
		G.MADEN İŞ	30,511	23,94	17,95
3	309,769	PETROL İŞ	79,185	34,08	25,56
		LASTİK İŞ	41,103	17,69	13,26
4	501,889	ÖZ GIDA İŞ	63,405	18,13	12,63
		TEK GIDA İŞ	181,850	52,00	36,23
		GIDA İŞ	26,598	7,60	5,29
		ŞEKER İŞ	26,304	98,62	5,24
5	892,755	ÖZ İPLİK İŞ	82,253	14,02	9,21
		TEKSİF	325,651	55,53	36,47
		TEKSTİL	75,048	12,79	8,40
		DERİ İŞ	17,051	20,55	1,90
6	151,706	AĞAÇ İŞ	13,060	15,78	8,60
		ÖZ AĞAÇ İŞ	11,219	13,55	7,39
		SELÜLOZ İŞ	16,405	52,81	10,81
		TÜMKA İŞ	3,377	10,87	2,22
7	147,438	BASIN İŞ	4,579	10,82	3,10
		BASIN-İŞ	3,925	9,28	2,66
		T.HABER İŞ	52,482	97,47	35,59
		T.G.S	3,847	26,64	2,60
8	198,325	BASS	16,277	10,82	8,20
		BANKSİS	25,786	17,33	13,00
		BASİSEN	64,667	43,48	32,60
		BANK-Sİ,SEN	12,076	8,12	6,08
		BANK SEN	13,961	9,38	7,03
9	584,571	KOOP İŞ	46,157	10,56	7,89
		TEZ KOOP İŞ	62,377	14,28	10,67
		SOSYAL İŞ	43,914	10,05	7,51
10	213,203	T.ÇİMSE İŞ	63,895	39,97	29,96
		KRİSTAL İŞ	19,372	12,11	9,08
11	867,771	TÜRK METAL	281,405	44,10	32,42
		ÇELİK İŞ	91,391	14,30	10,53
		B.METAL İŞ	67,593	10,58	7,78
		DOK GEMİ İŞ	4,452	37,49	0,51
		LİMTER İŞ	1,196	10,07	0,13
12	978,539	YOL İŞ	161,560	22,01	16,51
13	191,226	TES İŞ	115,134	80,24	60,20
14	328,168	TÜMTİS	14,073	11,24	4,28
		NAKLİYAT İŞ	15,499	12,37	4,72
		DEMİRYOL İŞ	21,796	90,01	6,64
		TÜRK DENİZ İŞ	13,518	31,27	4,11
		HAVA İŞ	14,818	51,68	4,51
		LİMAN İŞ	7,268	29,18	2,21
15	100,652	SAĞLIK İŞ	15,602	20,66	15,50
16	412,479	TOLEYİS	43,300	13,98	10,49
		OLEYİS	32,685	10,55	7,92
		TURKON İŞ	22,178	7,16	5,37
17	42,374	T.HARB İŞ	30,673	98,23	72,38
18	577,400	BELEDİYE İŞ	193,313	44,18	33,47
		HİZMET İŞ	110,222	25,45	19,08
		GENEL İŞ	75,500	17,43	13,07

1 nolu sütun tasarıya göre işkolu numaralarını göstermektedir.
2 nolu sütundaki işkolu işçi sayıları tablo 4’teki SSK verilerine göre hazırlanmış olan sayılardır.
3 nolu sütundaki sendikalar bakanlığın ocak 2006 istatistiğinde %10 işkolu barajını aşmış yada aşmaya yakın olanlardır. Üye sayısı düşük olan sendikalar dahil edilmemiştir.
4 nolu sütundaki üye sayıları ocak 2006 istatistiğinden alınmıştır.
5 nolu sütundaki yüzdeler bakanlığın ocak 2006 istatistiğinden alınmıştır.
6 nolu sütun tablo 4’e göre hazırlanmış olan işkolu işçi sayılarına göre, sendikaların örgütlenme yüzdelerini göstermektedir.

Tabloya göre oluşan yeni durumda 23 sendika baraj altında kalacaktır.Başka bir ifadeyle 2821 sayılı SK’ya göre işkolu barajını aşan 46 sendikanın yarısı baraj altında kalacaktır. Bu kez ise toplu sözleşme hakkını kaybeden işçi sayısı 158,999’dan 555,356’ya çıkacaktır. Bu duruma birde işsiz kalan işçinin üyeliğinin bir yıl sonra düşürüleceği hükmü eklendiğinde; pek çok sendikanın üye sayısı azalacak ve barajın altında kalan sendika sayısının artmasına neden olacaktır. Bu da toplamda yetki alabilen sendika sayısında azalmaya neden olacak ve üyelerde “doğal” olarak yetki almış sendikalara geçecektir. Bu durum daha az sayıda, daha büyük sendikaların oluşmasına neden olacaktır. Ancak uygulamada durumun böyle olmayacağı da herkesin malumudur.

Yukarıdaki örnekleme iki farklı durumu vurgulamak amacıyla yapıldı. Birincisi Tasarı gündeme geldiğinden beri sendikalar tasarının içeriğine dair bir itirazda bulunmayıp, ısrarla iki yasanın (2821 ve 2822 sayılı yasalar) birlikte değişmesi gerektiğine ilişkin çabalarının ne anlam geldiğini göstermek için; (barajın aşağı çekilmesi) ikincisi ise tasarı her ne kadar sendikaların işleyişine ilişkin serbestlik getiriyormuş gibi görünse de gerçekte kontrolün bakanlıkta kalmaya devam edeceğini vurgulamak için. Uygulamada sendikalar yine abartılı üye sayılarıyla barajı aşmaya çalışacaklar bakanlıkta “çizgiyi aşmamaları” kaydıyla bu duruma göz yumacak.

Tablo 5’e yeniden dönerek bir de İşkolu barajı yüzde 5’e düşürüldüğüne ne olacağına bakacak olursak, Deri İş, Tümka İş, Basın İş, Basın İş, TGS, Dok Gemi İş, Limter İş, Tümtis. Nakliyat İş, TDS, Hava İş, Liman İş sendikalarının barajın altında kaldığını görmekteyiz. Bu sendikaların çoğunun ortak özelliği mücadeleci tarzlarıyla bilinmeleridir. Bunun yanında son dönemde Mersin ve İskenderun limanlarının özelleştirilmesi, Haydarpaşa projesi, Galataport, AKP hükümetinin gazetecilerden duyduğu rahatsızlık, Tuzla tersanesinde yaşananlar, THY’deki ihaleler, Kargo şirketleri arasında kızışan rekabet ve uluslararası sermayenin bu alana girmesi, vb. gibi durumlar düşünüldüğünde işkolu birleştirmelerinin altındaki niyet açığa çıkmaktadır.

Tasarı bürokratik bazı işlemleri azaltıyor:

Tasarıda sendikaların her türlü faaliyetine ilişkin bölge çalışma müdürlükleri devre dışı bırakılıyor. Sendikaların bildirimlerini bakanlık merkezine yapmalarını sağlıyor. Yine tasarının çeşitli maddelerinde önceden yetkili olan Maliye ve İçişleri bakanlıklarına ilişkin yükümlülüklerde kaldırılıyor. Ayrıca bildirimlerde CD ve disket kullanımı olanağı tanınarak kırtasiyecilik azaltılmaya çalışılıyor.

Tasarı sendikacılara geniş yetkiler sunuyor:

Tasarı bir bütün olarak sendikacıların faaliyetlerini kolaylaştırıcı pek çok düzenlemeyle dolu. Bunlar yukarıda yeri geldikçe açıklanmaya çalışıldı. Bunların yanında 47. maddeyle radyo ve televizyon kurma hakkı, 49. maddeyle de özel okul açma hakkı tanınıyor.

Ticari faaliyette bulunma yasağının kaldırılmış olmasının yanında bu gibi olanakların tanınması yakında sendikacıların sendikacılığın dışında her türlü faaliyette bulanacaklarına işaret ediyor.

Sonuç yerine:
1950’lerden bu güne sendikacılara baktığımızda karşımıza çok temel iki farklı sendikacı prototipi çıkmakta. Sendikaların kuruluş dönemlerinden 80’li yıllara kadar ki dönemde ağırlıklı olarak mütevazı yaşamlar süren sendikaların parasını korumaya yönelik hassasiyetleri olan sendikacıların varlığına tanık oluyoruz. Sınıfsal açıdan çok iddialı hedefler taşımasalar da genel olarak toplu sözleşmelerde üyelerini memnun edecek çeşitli kazanımlar elde etmeye çalışan ve sendikanın parasını “doğru” kullanmaya özen gösteren kişilerden oluşuyordu.

80’li yıllardan sonra yönetimlerde bulunan sendikacılarda ise bu açıdan tam bir değişim söz konusu olmuştur. Özal döneminin genel karakterini yansıtan “İş bitiricilik” sendikal harekette de kendini göstermiş; “İş bitirici” sendikacılar ortaya çıkmıştır. Bir çok sendikada harcamalar artmış, yolsuzluk dedikoduları başlamış, bunların bir kısmı tespit edilmiş ve bazı sendikacılarda bu davalardan hüküm giymişlerdir32. Tasarı hazırlanırken sosyal tarafların görüşlerinin alınacağına ilişkin ibareden yola çıkarak sendika(cı)lardan alınan görüşlerin “İş bitiricilik” fikrine sahip olan kişilerce oluşturulduğunu söylemek abartı sayılmaz.

Tasarı bütünü açısından sendikacıları kaygı verici yetkilerle donatırken; Sendikalara üye olanlara yada olacaklara aynı olanakları tanımıyor. “Kolaylıkla” üye olduğu sendikanın,aynı kolaylıkta kararlarına katılamıyor. Temsilcisini seçemiyor, Genel kuruluna katılamıyor. Sınırsız aidat ödemek zorunda bırakılıyor ve istifa edemiyor. Bu koşullarda sendikalara üyelik üzerinde bir kez daha düşünülmesi gereken bir durum olarak çıkıyor işçilerin karşısına.

Bu durum bir çelişkiymiş gibi görünse de gerçekte bir çelişki değil istenen bir şeydir. Ergün İŞERİ “Sendikalar yasasında neler değişiyor?33 isimli makalesinde; Böyle bir tasarıyı bir öğrenci hazırlasa hocasından geçer not alamayacağını ifade ediyor. Oysa ki hiçbir öğrenci böyle bir tasarı hazırlamaz (hazırlayamaz). O en basit haliyle önüne konan “İLO normları ve AB direktiflerinden” hareketle daha demokratik ve daha katılımcı bir tasarı hazırlar. Böyle bir tasarı, yani değiştiriyor gibi yapıp değiştirmemek (bir takım hakları daha da geriye götürmek) uzmanlık isteyen bir iş ve bunu da ancak “bilim kurulu” yapabilir.

Bitirirken......
İstatistiklere göre 2.855.632 kişi sendikalı. Bu rakamın gerçeği yansıtmadığı, gerçek rakamın bir milyonun biraz üzerinde olduğu genel kabul gören bir düşünce. Toplam ücretlilerin sayısının ise on milyonun üzerinde olduğu bilinen başka bir olgu. 4857 sayılı iş yasası çıkacağı sırada iş güvencesinin sınırları genişletildiğinde sendikalı sayısında hızlı artışlar olacağı, kayıt dışı çalışanlarında bu sayede kayıt altına alınacağına dair iddialar vardı.
Yasanın uygulandığı iki buçuk yılda ne sendikalı işçi sayısında bir artış oldu nede kayıt dışı çalışanların sayısında bir azalış. Bunların yerine çalışma koşulları daha da ağırlaştı ve ağırlaşmaya devam ediyor. Ne sendikacılar üye kayıtlarını başarabiliyor, nede işçiler sendikalara yöneliyor. Çalışma koşulları iki yüzyıl öncesinin çalışma koşullarına dönerken; İşçi sınıfı da tepkilerini o döneme özgü davranışlarla gösteriyor. 34

Ve kuşkusuz bu tepkiler tıpkı iki yüzyıl önce olduğu gibi yeniden sınıfın ihtiyaçlarına göre örgütlenmeler üretecektir. Bugün İşçi sınıfı bunu tartışıyor, deniyor ve uyguluyor...

Dipnotlar

1 Katkılarından dolayı hocam Yüksel AKKAYA’ya teşekkür ederim.
2 DİSK’in 2821 ve 2822 sayılı kanunların birlikte ele alınması gerektiğine ilişkin bir açıklaması var. Ancak bu açıklamada Tasarının içeriğine ilişkin herhangi bir görüş belirtilmemiş. Açıklamanın tam metni http://www.disk.org.tr/ViewDetails.aspx?id=31 adresinden okunabilir.                                                                       Ayrıca Tolga KORKUT’un Sendikacılarla yaptığı söyleşi için bkz. http://www.bianet.org/2006/02/09/74468.htm
Evrensel gazetesinin Konfederasyon başkanlarıyla yapmış olduğu söyleşide de, Konfederasyon başkanları   Tasarının içeriğine karşı olmadıklarını ancak iki kanunun (2821 sayılı SK ve 2822 sayılı TİSGLK ) birlikte ele alınması gerektiğini ifade ediyorlar.
3 Bu konuyla ilgili olarak yayınlanmış olan makalelerin bir kısmı için bkz. http://www.sendikanet.org/tr/
4 Bu konuda bazı kaynaklar çok daha gerilere gitmektedir. Ancak bu yazının amacı bunu tartışmak olmadığı için bu konu üzerinde durulmayacaktır.
5 O tarihte seçimler yapılmamış ve Osmanlı meclisi açılmamış olduğundan Hükümet tarafından yürürlüğe konmuştur.
6 Bu konuda yakın tarihte KESK’in sendikalar yasasına ilişkin protestoları da olmuştur. KESK yasanın çıkış sürecini geciktirmiş bazı kısmi kazanımlar elde etmiştir. Ancak temel olarak hedeflediği “Grevli ve toplu sözleşmeli sendika yasasını” gerçekleştirememiştir. Bu çalışmanın kapsamı 2821 sayılı yasa olduğundan kamu emekçilerinin örgütlenmeleri dahil edilmemiştir.
7 Türk iş kurulduğu günden bu yana sürekli olarak devletle iyi ilişkiler içinde olmaya özen göstermiş; bu konuda “Önemli” işler yapmıştır. Örneğin 1960 darbesinde Demokrat partiye yakın olan genel başkanını görevden almış, 1963 yılında kavel grevini desteklememiş, 1970’te 15-16 haziran olaylarına neden olan kanunun hazırlanmasına katılmış, 12 eylül 1980’de darbe hükümetine bakan vermiş, 28 şubat sürecinde aktif rol almıştır. Bunların karşılığında da kamu işyerlerinde örgütlenmesi teşvik edilmiş yapılan yasalarda “En çok üyeye sahip konfederasyon” olarak bir takım ayrıcalıklar elde etmiştir.
8 Protokol metni için bkz. http://www.bass-sen.org.tr/protokol.html
9 4857 sayılı İK mecliste görüşüldüğü sırada yasanın en çok tartışılan bölümü iş güvencesiyle ilgiliydi. Oldukça sınırlı olan bu güvence karşılığında esnek çalışmayı düzenleyen bütün maddeler sorunsuz şekilde geçti. İş güvencesini düzenleyen madde de daha çok sendikalaşmayla ilgiliydi. Sendikacılar özetle şöyle demişti “Siz bizim örgütlenmeyle ilgili sorunlarımızı çözün bizi başka şeyler ilgilendirmez”
10 Tasarının tam metni için bkz. http://www.antimai.org/ys/senyasatas.htm
11 Çalışma Bakanlığı da bu amacı açıkça ortaya koyuyor. Yayınladığı basın metninde kanunun yapılış amacını “Avrupa Birliği direktifleri ve Uluslararası Çalışma Örgütü normları çerçevesinde düzenlenmesi” olarak açıklıyor. Haberin tam metni için Bkz. http://haber.tnn.net/haber_detay.asp?ID=1323774&Cat=CAH
12 Bu durum garip bir ironi oluşturuyor aslında. Tasarıyı hazırlayanlar hayal ettikleri sendikayı tanımlamışlar!....
13 2821 sayılı SK’da sendika üyeliği bölümünde yer alan 21 numaralı Askeri şahısların işçi ve işveren sendikalarına üyelik yasağını düzenleyen madde yasadan çıkartılmış.
14 Bu değişiklik muhtemelen sendikaların “gerçek” üye sayılarını tespit etmek amacıyla yapılmış. Ancak sonuçları düşünüldüğünde “kaş yapayım derken göz çıkartacak”bir değişiklik.
15 2821 sayılı SK’da faaliyetler bölümünde yer alan Sendika ve konfederasyonun faaliyetlerinden yararlanmayı (madde-36) düzenleyen madde çıkartılmış.
16 2821 sayılı SK’da Diğer yasak faaliyetler (madde-39) başlığı altında düzenlenmiş olan ticaretle uğraşma yasağı ve elde ettikleri gelirleri üyeleri ve mensupları arasında dağıtamayacaklarına dair hüküm kalkmış.
17 2821 sayılı SK’da Mal iktisabını (madde-41) düzenleyen madde kaldırılmış.
18 2821 sayılı SK’da Görevlilerin ücretlerini (madde-45) düzenleyen madde kaldırılmış.
19 2821 sayılı SK’da Konfederasyonun sendikayı denetimini (madde-48) düzenleyen ve Bilanço ve çalışma raporu gönderme zorunluluğunu (madde-51) düzenleyen maddeler kaldırılmış.
20 2821 sayılı SK’da bu bölümde yer alan Tüzük ve belgelerde kanuna aykırılığı (madde-54) düzenleyen ve Tüzük değişikliğinde kanuna aykırılığı (madde-55) düzenleyen maddeler 6.maddenin içersine alınmış.
21 “Sanayi kesiminde çalışan 16 yaşından büyükler için belirlenen asgari ücret” kastedilmektedir.
22 Aktaran Can ŞAFAK “İş güvencesinin sınırları genişletilebilir” http://www.sendika.org/index.php?eylem=arsiv&arsiv_tip=bolum&bolum_no=201
23 Tasarıya göre genel kurul büyük önem kazanıyor. Bir çok yetki ve karar genel kurula bırakılıyor. Bu koşullarda genel kurullarda üye katılımının arttırılması önemlidir. Yapılması gereken delege sayılarını arttırmaktı. İşyeri büyüklükleri de dikkate alınarak her iş yerinden en az bir delegenin katılmasını sağlayacak bir düzenleme daha doğru olurdu.
24 Bu hüküm çoğu sendikada fiilen işlemiyordu. Ancak yapılması gereken bunu kaldırmak değil bu hükmün işlemesine yarayacak çeşitli yaptırımlar uygulamak olabilirdi. (Eğer üyelerin genel kurula etkin katılımı isteniyorsa!....)
25 Bu açıklamalardan sendikaların her türlü işleyişi ve denetimi yasalar tarafından yapılsın anlamı çıkarılmamalıdır. Yapılmak istenen tasarıdaki çelişkilere vurgu yapmaktır. Kuşkusuz ki olması gereken işçi sınıfının her türlü yasal engelden uzak kendi örgütlenme hukukunu oluşturabilmesidir.
26 Dayanışma aidatının uygulamada işçiler tarafından tercih edilmediğini biliyoruz.
27 Bu tanımlama Yüksel AKKAYA’ya ait bkz. Yüksel AKKAYA “Sendikalar Kanunu Tasarısı: 12 Eylül Hukukunda Yolun Neresindeyiz?” http://www.sendika.org/index.php?eylem=arsiv&arsiv_tip=bolum&bolum_no=201
28 Bkz. Kuvvet LORDOĞLU “Türkiye’de Bazı Sendikaların Liderlik ve Yönetim Anlayışları” Çalışma ve Toplum Dergisi Sayı 1. sayfa 81-96 Birleşik Metal-iş Sendikası yayınları.
29 http://www.calisma.gov.tr/CGM/01_2006_2821_istatistik.xls
30 Çalışma bakanlığının yayınlamış olduğu bir başka istatistik olan Yıllar itibariyle bağıtlanan toplu iş sözleşmelerine bakıldığında 2003 yılında toplam 629.240 işçiyi kapsadığını 2004 yılında ise toplam 325.189 işçiyi kapsadığını görüyoruz. Genel olarak toplu iş sözleşmeleri iki yıllık aralıklarla yapıldığı için son iki yılın toplamı olan 954.429 kişinin toplu iş sözleşmelerinden faydalandığı söylenebilir.   (http://www.calisma.gov.tr/istatistik/cgm/yillar_tis.htm )
31 Çeşitli yerlerde tasarıyla birlikte iş kolu barajının %5’e düşürüleceğine dair iddialar var ancak bunun olabilmesi için 2822 sayılı TİSGLK’da değişiklik yapılması gerekiyor. Bu da yakın zaman da öngörülmediği için bu çalışmada %10 barajı esas alınmıştır. Ayrıca bölüm sonunda baraj % 5’e düştüğünde neler olabileceğine ilişkin bir metin eklenmiştir.
32 Bu yolsuzluklarla ilgili olarak çeşitli örnekler verilebilir. Ancak sendikal hareketle biraz ilgili olanlar bunları biliyor. Yeni bir tartışma yaratmamak için isim vermemeyi uygun bulduk.
33 Makaleye aşağıdaki adresten ulaşılabilir. http://www.sendika.org/index.php?eylem=arsiv&arsiv_tip=bolum&bolum_no=201&sayfa=2
34 Bu konuda sendika.org adlı sitede bir süre önce Ludizm tartışmaları yapılmıştı. Bazı yazarlar bu tepkileri Ludizm’e benzetmişlerdi.